میراث زنده در نخلستان‌های میناب

از پاجوش نخل تا میراث زنده: ریشه‌دار کردن پاجوش نخل به‌مثابه الگویی برای گردشگری دایره‌ای در میناب، ایران

دپارتمان نوآوری شهری مرکز مشاوره و شتابدهنده ماموت (MUIS) با هدف توسعه پژوهش‌های میان‌رشته‌ای در حوزه‌های نوآوری شهری، میراث فرهنگی، گردشگری و توسعه پایدار، تازه‌ترین دستاورد پژوهشی خود را با همکاری پژوهشگرانی از دانشگاه آویرو پرتغال (University of Aveiro) منتشر کرده است.

این پژوهش که در ژوئن ۲۰۲۶ در مجله بین‌المللی Global Journal of Tourism, Leisure & Hospitality Management به چاپ رسیده، با نگاهی نو به یکی از دانش‌های بومی نخلداران شهرستان میناب می‌پردازد و نشان می‌دهد که چگونه یک مهارت سنتی کشاورزی می‌تواند فراتر از یک تکنیک تولید، به عنوان بخشی از میراث زنده یک سرزمین شناخته شود؛ میراثی که ظرفیت حفاظت از دانش بومی، تقویت مشارکت جامعه محلی و خلق تجربه‌های نوآورانه گردشگری را در خود جای داده است.

ایده محوری این مقاله آن است که ارزش یک سرزمین تنها در محصولات، بناها یا چشم‌اندازهای آن خلاصه نمی‌شود؛ بلکه در دانش، مهارت‌ها و تجربه‌هایی نهفته است که نسل‌های مختلف آن را حفظ کرده و به یکدیگر منتقل کرده‌اند. از همین منظر، پژوهش حاضر تلاش می‌کند الگویی برای پیوند میان میراث زنده، گردشگری دایره‌ای و توسعه پایدار ارائه دهد.

نگاهی نو به گردشگری کشاورزی

در بسیاری از الگوهای رایج گردشگری کشاورزی، تمرکز اصلی بر معرفی محصولات، چشم‌اندازهای طبیعی، آیین‌های محلی یا فعالیت‌های تفریحی است؛ در حالی که بخش مهمی از ارزش فرهنگی و اجتماعی یک سرزمین در دانش‌ها، مهارت‌ها و شیوه‌های عملی نهفته است که طی نسل‌های مختلف شکل گرفته و به صورت سینه‌به‌سینه منتقل شده‌اند. این دانش‌های بومی، اگرچه کمتر دیده می‌شوند، اما بخش مهمی از هویت جوامع محلی و سرمایه فرهنگی آن‌ها را تشکیل می‌دهند.

این پژوهش با چنین نگاهی، رویکردی متفاوت به گردشگری کشاورزی ارائه می‌دهد. نویسندگان معتقدند که خودِ فرایندهای کشاورزی نیز می‌توانند به‌عنوان بخشی از «میراث زنده» یک منطقه، موضوع مشاهده، یادگیری و روایت برای بازدیدکنندگان باشند؛ به گونه‌ای که گردشگر نه صرفاً محصول نهایی، بلکه دانش، تجربه و مهارت نهفته در پسِ آن را نیز درک کند.

مطالعه حاضر بر یکی از شیوه‌های سنتی نخلداران میناب تمرکز دارد؛ روشی که در آن پاجوش نخل پیش از جداسازی از درخت مادر، ریشه‌دار می‌شوند تا احتمال استقرار و رشد آن‌ها افزایش یابد. این فرایند، علاوه بر کارکرد کشاورزی، حامل مجموعه‌ای از دانش تجربی، شناخت محیطی و مهارت‌های عملی است که طی دهه‌ها و حتی نسل‌های متوالی در میان نخلداران منطقه شکل گرفته است.

پژوهشگران بر این باورند که اگر چنین دانشی به‌درستی مستندسازی، تفسیر و با مشارکت مستقیم جامعه محلی روایت شود، می‌تواند از یک فعالیت روزمره کشاورزی فراتر رفته و به تجربه‌ای آموزشی، فرهنگی و گردشگری تبدیل شود؛ تجربه‌ای که ضمن حفاظت از اصالت فعالیت کشاورزی، به انتقال دانش بومی، تقویت هویت محلی و خلق ارزش‌های اقتصادی و اجتماعی پایدار نیز کمک کند.

چارچوب پیشنهادی پژوهش

برای تحلیل این ظرفیت، پژوهشگران چارچوبی مفهومی با عنوان Living Heritage Circularity Framework (LHCF) طراحی کرده‌اند. این چارچوب تلاش می‌کند فعالیت‌های مبتنی بر میراث زنده را تنها از منظر اقتصادی یا زیست‌محیطی ارزیابی نکند، بلکه آن‌ها را در قالب پنج بُعد مکمل مورد بررسی قرار دهد:

• حفظ سرمایه زیستی و تنوع ژنتیکی
• استفاده مسئولانه و چرخشی از منابع
• انتقال و تداوم دانش بومی
• یادگیری و مشارکت بازدیدکنندگان
• حفظ ارزش اقتصادی و نقش‌آفرینی جامعه محلی

این چارچوب نشان می‌دهد که موفقیت یک تجربه گردشگری تنها به تعداد بازدیدکنندگان وابسته نیست، بلکه به میزان حفاظت از میراث، مشارکت جامعه محلی و تداوم دانش نیز بستگی دارد.

شکل ۱. چارچوب گردش میراث زنده (Living Heritage Circularity Framework): مطالعه موردی میناب

روش انجام پژوهش

این پژوهش با رویکرد مطالعه موردی اکتشافی در نخلستان‌های شهرستان میناب انجام شده است. پژوهشگران با مشاهده میدانی فرایند ریشه‌دار کردن شاخه‌های هوایی نخل، انجام مصاحبه با کشاورزان و متخصصان محلی و همچنین برگزاری یک کارگاه طراحی مشارکتی، ظرفیت تبدیل این دانش بومی به یک تجربه گردشگری آموزشی را مورد بررسی قرار داده‌اند.

در ادامه، تمامی یافته‌ها با استفاده از چارچوب مفهومی پژوهش تحلیل شده تا نقاط قوت، فرصت‌ها و ملاحظات توسعه این ایده مشخص شود.

مهم‌ترین یافته‌های پژوهش

یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که ارزش این شیوه سنتی تنها در افزایش موفقیت تکثیر نخل خلاصه نمی‌شود. مهم‌تر از آن، این فرایند بستری برای انتقال دانش میان نسل‌ها، تقویت هویت محلی، افزایش آگاهی بازدیدکنندگان و حفظ منافع اقتصادی در جامعه محلی فراهم می‌کند.

همچنین نتایج نشان می‌دهد که توسعه چنین تجربه‌ای باید بر چند اصل استوار باشد: حفظ اصالت فعالیت کشاورزی، حضور فعال کشاورزان در روایت و اجرای تجربه، مدیریت بازدیدها در مقیاس کوچک، احترام به تقویم و چرخه‌های طبیعی نخلستان و ایجاد سازوکارهای منصفانه برای تقسیم منافع میان جامعه محلی.

جدول ۱. نتایج تجربی چارچوب گردش میراث زنده (Living Heritage Circularity Framework) در مطالعه موردی میناب

جمع‌بندی

این مقاله نمونه‌ای از رویکرد پژوهشی دپارتمان نوآوری شهری مرکز مشاوره و شتابدهنده ماموت در پیوند دادن نوآوری، میراث فرهنگی، گردشگری و توسعه پایدار است. پژوهش نشان می‌دهد که بسیاری از ظرفیت‌های ارزشمند توسعه، نه در ایجاد زیرساخت‌های جدید، بلکه در بازشناسی و بازآفرینی دانش‌های بومی و تجربه‌های روزمره‌ای نهفته‌اند که طی سالیان متمادی در جوامع محلی شکل گرفته‌اند.

نگاه ارائه‌شده در این مقاله می‌تواند مبنایی برای طراحی پروژه‌های مشابه در سایر مناطق ایران و جهان باشد؛ پروژه‌هایی که حفاظت از میراث زنده، مشارکت واقعی جامعه محلی و خلق تجربه‌های معنادار برای بازدیدکنندگان را به عنوان ارکان اصلی توسعه پایدار در نظر می‌گیرند.

نسخه کامل این پژوهش از طریق وب‌سایت رسمی Global Journal of Tourism, Leisure and Hospitality Management در دسترس علاقه‌مندان قرار دارد. برای مطالعه متن کامل مقاله، روی لینک زیر کلیک کنید:

لینک مقاله در ژورنال جهانی گردشگری