توسعه گردشگری در مناطق پیرامونی غالباً تحت تأثیر الگوهای استخراجمحور قرار دارد که در آنها جوامع محلی به حاشیه رانده میشوند و میراث فرهنگی بدون تقویت رشد درونزا به کالایی تجاری تبدیل میگردد. در پاسخ به این چالش، پژوهش حاضر به بررسی یک رویکرد مشارکتی نوآورانه در توسعه گردشگری میپردازد که توسط استودیو نوآوری شهری ماموت (MUIS) در منطقه مکران و جزیره قشم در ایران اجرا شده است. این نهاد با بهرهگیری از رویکرد توسعه جامعهمحور مبتنی بر داراییها (ABCD) و روشهای همآفرینی، زمینه تقویت عاملیت محلی، حفظ فرهنگ بومی و نوآوری کارآفرینانه را فراهم ساخته است. این مطالعه موردی با اتکا به پژوهش کنشمشارکتی، قومنگاری روایتی و نقشهبرداری داراییهای اجتماعی، نشان میدهد که چگونه راهبردهای پایینبهبالا و حساس به زمینههای فرهنگی میتوانند مناطق به حاشیه راندهشده را به کانونهای پویا و پایدار گردشگری تبدیل کنند. یافتههای این پژوهش به ادبیات نوظهور توسعه گردشگری فراگیر کمک کرده و الگویی مقیاسپذیر ارائه میدهد که دانش بومی، هویت فرهنگی و توانمندسازی اقتصادی را بهصورت یکپارچه تلفیق میکند.
از نظریه تا تحول: روایت بازآفرینی مشارکتمحور در مکران و قشم
در استودیو نوآوری شهری ماموت (MUIS)، مأموریت ما فراتر از طراحی کالبدی است؛ ما به دنبال بازتعریف رابطه میان «جامعه» و «توسعه» هستیم. بنیان فعالیتهای ما در پروژههای جنوب ایران، در نقطه تلاقی سه نظریه کلیدی یعنی توسعه جامعهبنیان داراییمحور (ABCD)، طراحی مشارکتی و گردشگری پایدار بنا شده است.
برای ثبت درخواست و دریافت مشاوره تخصصی، همین حالا روی دکمه زیر کلیک کنید.
برای ثبت درخواست و دریافت مشاوره تخصصی، همین حالا روی دکمه زیر کلیک کنید.
در رویکرد ABCD، ما آگاهانه تمرکز توسعه را از «کمبودهای جامعه» به سمت «داراییهای محلی» معطوف کردیم. این تغییر پارادایم به ما اجازه داد تا بر بسیج منابع موجود—اعم از سرمایههای اجتماعی، غنای فرهنگی و پتانسیلهای اکولوژیک—تمرکز کنیم. در این مسیر، چارچوبهای «همتولیدی» (Co-creation) به عنوان متدولوژی اصلی ما، بستری برای تولید دانش فراگیر و حل مسئله مشارکتی فراهم آورد تا جوامع محلی بتوانند تجربیات گردشگری را نه به عنوان یک محصول تحمیلی، بلکه مطابق با ارزشها و هویت اصیل خود خلق کنند.
ابزارهای نوآوری در میدان: روششناسی MUIS
ما برای تحقق این چشمانداز، از روش کیفی «پژوهش عملی مشارکتی» (PAR) بهره گرفتیم که از سه بازوی اجرایی تشکیل شده است:
-
قومنگاری روایتی: ما از این روش به عنوان ابزاری برای ثبت تاریخ شفاهی و تبدیل میراث ناملموس منطقه به استراتژیهای اجرایی و ملموس استفاده کردیم.
-
نقشهبرداری مشارکتی داراییها: این فرآیند به ما کمک کرد تا منابع محلی را، از سایتهای تاریخی و میراثی گرفته تا شبکههای اجتماعی موثر، شناسایی و کدگذاری کنیم.
-
کارگاههای همتولیدی: با برگزاری این جلسات، فرآیند طراحی جمعی تسهیل شد و توانستیم ساختارهای سلسلهمراتبی دانش را در هم شکسته و حس مالکیت جمعی نسبت به پروژهها را تقویت کنیم.
تجربه مکران و قشم: بازآفرینی بر پایه هویت
منطقه مکران و جزیره قشم، علیرغم غنای بینظیر فرهنگی و اکولوژیک، به لحاظ تاریخی در استراتژیهای توسعه ملی به حاشیه رانده شده بودند. مداخلات MUIS در این مناطق، الگویی عینی از توانمندسازی را ارائه داد:
در جزیره قشم، که شامل ۶۴ روستا و ۶ شهر است، MUIS موفق شد ایجاد ۲۰ استارتاپ جامعهمحور را در حوزههای اکوتوریسم، صنایع دستی و تجربیات فرهنگی تسهیل کند. نقطه عطف این فعالیتها، تأسیس یک «کارخانه نوآوری محلی» بود؛ فضایی پویا که بستری برای کارآفرینی، بازآفرینی فرهنگی و رشد ایدههای بومی فراهم آورد.
در منطقه مکران با ۵۴ سکونتگاه، مدل ماموت به بوته آزمایش گذاشته شد. ظهور کسبوکارهایی همچون «لیرگشت» در حوزه راهنمایی گردشگری، «گوارا» در بخش کشاورزی بومشناختی و «پومن» با تمرکز بر توسعه محصولات مشتق از انبه، نشاندهنده قدرت هویت محلی در پیشرانی نوآوری است. تثبیت این ابتکارات در استراتژیهای کلان منطقهای نیز از طریق همکاری نزدیک با پارکهای علم و فناوری استانهای سیستان و بلوچستان و هرمزگان محقق شد.
برای آشنایی بیشتر با کیفیت خدمات ما، نمونهکارها را مشاهده کنید.
برای آشنایی بیشتر با کیفیت خدمات ما، نمونهکارها را مشاهده کنید.
فراتر از کالبد؛ به سوی آیندهای پایدار
متدولوژی استودیو ماموت با قرار دادن اعضای جامعه در جایگاه «تولیدکنندگان اصلی دانش» و «معماران اقتصادی»، مدلهای سنتی و استخراجی را به چالش کشیده و توسعه پایدار را جایگزین آن کرده است. نوآوری محوری ما در این مسیر، پیوند زدن «برندسازی مکانمحور» با هویت فرهنگی بود.
نتایج این تجربیات در جنوب ایران ثابت میکند که توسعه گردشگری پایدار، صرفاً یک موضوع زیرساختی یا ابلاغ سیاستگذاریهای دولتی نیست؛ بلکه نیازمند تعاملی عمیق و صادقانه با تاریخ، هویت و آرزوهای محلی است. این رویکرد مستقیماً در راستای اهداف توسعه پایدار (SDGs) سازمان ملل، بهویژه هدف ۱۱ (شهرها و جوامع پایدار و فراگیر)، گام برمیدارد و الگویی مقیاسپذیر برای بازآفرینی مناطق پیرامونی در سطح بینالمللی ارائه میدهد.
