اکوسیستم‌های اجتماعی کارآفرینی

اکوسیستم‌های اجتماعی کارآفرینی؛ همگرایی علم، فناوری، نوآوری و فرهنگ در توسعه منطقه‌ای

این مقاله توسط اعضای دپارتمان نوآوری شهری مرکز مشاوره و شتابدهنده کاوا هنر خلاق ماموت (MUIS) با هدف توسعه پژوهش‌های میان‌رشته‌ای در حوزه نوآوری منطقه‌ای، سیاست‌گذاری علم و فناوری، کارآفرینی و توسعه پایدار تدوین شده است. پژوهش با تکیه بر مطالعه موردی استان خراسان شمالی، چارچوبی برای پیوند دادن علم، فناوری و نوآوری (STI) با ظرفیت‌های اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی مناطق کمترتوسعه‌یافته ارائه می‌کند و نشان می‌دهد که توسعه پایدار تنها با سرمایه‌گذاری در فناوری محقق نمی‌شود، بلکه نیازمند تعامل مستمر میان دانشگاه، صنعت، دولت و جامعه است.

این مقاله، که در نشریه Area Development and Policy منتشر شده است، تلاش می‌کند شکاف میان سیاست‌های کلان علم و فناوری و واقعیت‌های توسعه محلی را کاهش دهد. نویسندگان استدلال می‌کنند که بسیاری از برنامه‌های توسعه منطقه‌ای به دلیل نادیده گرفتن ویژگی‌های اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی هر منطقه، اثربخشی محدودی دارند. از همین رو، پژوهش حاضر با تلفیق رویکردهای RIS، IRS3، Quadruple Helix، Responsible Research and Innovation (RRI) و Smart Specialisation، الگویی برای شکل‌گیری اکوسیستم‌های اجتماعی کارآفرینی ارائه می‌دهد که توسعه را از دل ظرفیت‌های بومی آغاز می‌کند.

از نوآوری فناورانه تا نوآوری اجتماعی

مسئله اصلی این پژوهش آن است که توسعه منطقه‌ای نباید صرفاً بر انتقال فناوری یا ایجاد زیرساخت‌های جدید متمرکز باشد. تجربه بسیاری از مناطق جهان نشان داده است که نوآوری زمانی به توسعه پایدار منجر می‌شود که با فرهنگ، اقتصاد محلی، سرمایه اجتماعی و ظرفیت‌های بومی همسو شود.

بر همین اساس، مقاله مفهوم Entrepreneurship Socio-Ecosystem را مطرح می‌کند؛ اکوسیستمی که در آن دانشگاه‌ها، شرکت‌ها، دولت، نهادهای مدنی، کارآفرینان و شهروندان در قالب شبکه‌ای یکپارچه برای حل مسائل واقعی منطقه همکاری می‌کنند. در این نگاه، دانشگاه تنها تولیدکننده دانش نیست، بلکه به نهادی توسعه‌آفرین تبدیل می‌شود و جامعه نیز صرفاً مصرف‌کننده فناوری نیست، بلکه در خلق و جهت‌دهی نوآوری نقش فعال دارد.

شکل ۱. چارچوب مارپیچ چهارگانه و اکوسیستم اجتماعی کارآفرینی منطقه‌ای

مطالعه موردی؛ استان خراسان شمالی

برای ارزیابی عملی این رویکرد، پژوهشگران استان خراسان شمالی را به عنوان مطالعه موردی انتخاب کرده‌اند؛ استانی که با وجود برخورداری از ظرفیت‌های ارزشمند در کشاورزی، صنایع معدنی، گردشگری، صنایع‌دستی و تنوع فرهنگی، همچنان با چالش‌هایی همچون مهاجرت، بهره‌وری پایین، ضعف زیرساخت‌های نوآوری و فاصله میان پژوهش و صنعت روبه‌رو است.

پژوهش نشان می‌دهد که این استان، به جای نسخه‌های توسعه یکسان، به راهبردهایی نیاز دارد که بر پایه ویژگی‌های جغرافیایی، اقتصادی و اجتماعی هر بخش از استان طراحی شوند. به همین دلیل، ساختار فضایی استان و ویژگی‌های اقتصادی آن به عنوان مبنای طراحی مأموریت‌های توسعه مورد استفاده قرار گرفته است.

شکل ۲. بستر جغرافیایی استان خراسان شمالی؛ منطقه مورد مطالعه

روش پژوهش و مدل توسعه

این پژوهش از یک رویکرد چندمرحله‌ای و مشارکتی بهره می‌گیرد. در کنار تحلیل داده‌های اقتصادی، از مدل پویایی سیستم‌ها (System Dynamics)، جدول داده–ستانده، مصاحبه با ذی‌نفعان، روش دلفی، کارگاه‌های تخصصی و تحلیل سیاستی استفاده شده است تا تصویر جامعی از وضعیت استان و مسیرهای آینده توسعه ترسیم شود.

بر اساس این تحلیل‌ها، پژوهشگران مجموعه‌ای از مأموریت‌های راهبردی برای بخش‌های مختلف استان تدوین کرده‌اند؛ مأموریت‌هایی که از توسعه فناوری‌های کشاورزی و صنایع معدنی تا گردشگری، صنایع‌دستی، حمل‌ونقل و اقتصاد دیجیتال را در بر می‌گیرند و تلاش دارند علم و فناوری را مستقیماً در خدمت حل مسائل واقعی منطقه قرار دهند.

شکل ۳. چارچوب تحلیلی مبتنی بر پویایی سیستم‌ها برای توسعه منطقه‌ای

مهم‌ترین یافته‌های پژوهش

نتایج پژوهش نشان می‌دهد که توسعه منطقه‌ای زمانی اثربخش خواهد بود که سیاست‌های علم، فناوری و نوآوری به صورت مستقیم با اقتصاد محلی، فرهنگ، سرمایه اجتماعی و نیازهای واقعی جامعه پیوند بخورند. اجرای برنامه پیشنهادی طی دوره پنج‌ساله، زمینه شکل‌گیری پروژه‌های متعددی در حوزه کشاورزی، صنایع غذایی، فناوری، گردشگری، صنایع‌دستی و خدمات دانش‌بنیان را فراهم کرده و نمونه‌هایی از رشد شرکت‌های نوآور، توسعه زنجیره ارزش و افزایش تعامل میان بازیگران اکوسیستم منطقه‌ای را به همراه داشته است.

پژوهش همچنین تأکید می‌کند که موفقیت یک اکوسیستم کارآفرینی صرفاً به تعداد استارتاپ‌ها وابسته نیست؛ بلکه کیفیت تعامل میان دانشگاه، صنعت، دولت، جامعه، سرمایه‌گذاران و نهادهای واسط، مهم‌ترین عامل پایداری آن به شمار می‌رود.

شکل ۴. مدل اکوسیستم اجتماعی کارآفرینی و پیامدهای توسعه منطقه‌ای

جمع‌بندی

این مقاله نمونه‌ای از رویکرد پژوهشی دپارتمان نوآوری شهری مرکز مشاوره و شتابدهنده ماموت در پیوند دادن علم، فناوری، نوآوری، سیاست‌گذاری و توسعه منطقه‌ای است. پژوهش نشان می‌دهد که آینده توسعه مناطق کمترتوسعه‌یافته نه در تقلید از الگوهای آماده، بلکه در شناخت ظرفیت‌های بومی، ایجاد هم‌افزایی میان بازیگران محلی و طراحی اکوسیستم‌های کارآفرینی متناسب با ویژگی‌های هر منطقه نهفته است.

چارچوب ارائه‌شده در این مقاله می‌تواند مبنایی برای طراحی سیاست‌های توسعه منطقه‌ای در سایر استان‌های ایران و کشورهای در حال توسعه باشد؛ سیاست‌هایی که در آن نوآوری نه به عنوان هدف، بلکه به عنوان ابزاری برای ارتقای کیفیت زندگی، افزایش تاب‌آوری اقتصادی و تقویت سرمایه اجتماعی مورد استفاده قرار می‌گیرد.

نسخه کامل این پژوهش از طریق وب‌سایت رسمی Taylor & Francis Online (T&F Online) و نشریه Area Development and Policy در دسترس علاقه‌مندان قرار دارد. برای مطالعه متن کامل مقاله، روی لینک زیر کلیک کنید:

لینک مقاله در Taylor & Francis Online